ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ-ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਆਖਰੀ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ (1775-1862) part 2

Continued………Part 1

ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਇਹ  ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਫੈਸਲਾ ਸੀI

ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੇ ਦੋਰਾਨ ਦਿਤੇ ਹੋਏ ਹਡਸਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਰ ਵਚਨ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਹਾਂ ਇਕ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ  ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਜਾਏ ਮੋਤ ਨਹੀਂ ਦਿਤੀ ਗਈI ਉਹ ਗਲ ਵਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੌਤ ਨਾਲੋਂ ਬਤਰ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ  4 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਬੀ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ Iਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਹੋਈ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅੰਤਮ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ  7,ਅਕਤੂਬਰ  1858 ਦੀ  ਸਵੇਰੇ  4 ਵਜੇ, ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰੰਗੂਨ, ਬਰਮਾ  ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਬਾਬਤ ਓੁਸ ਨੂੰ ਓੁਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਜਾਨਕਾਰੀ ਨਹੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈII

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦੀ ਬੇਗਮ ਜ਼ੀਨਤ ਮਹ੍ਹਲ, ਦੋ ਪੁਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਜੀਵਨ ਬ੍ਖਤ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ , ਬਹੁ ਬੇਗਮ , 4 ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਨੋਕਰ- ਚਪਰਾਸੀ,ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਪਲਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧੋਬੀ ਤੇ ਭੰਗੀ I ਸਭ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਇਕ ਕਮਰਾ 16 by 16 ਫੁਟ ਦੇ 4 ਕਮਰੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਕੋਈ ਖਿੜਕੀ ਨਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ  I ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ 13 ਰੂਪਏ ਮਹੀਨਾ ਜਿਨ੍ਹਾ ਵਿਚੋਂ 2 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦੇ   ਸ਼ੁਰੁਵਾਤ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨI ਦੋ ਵਕਤ ਖਾਣਾ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਉਹ ਵੀ ਇੰਜ ਜਿਵੇ ਕਿਸੇ ਭਿਖਾਰੀ ਨੂੰ ਭੀਖ ਦੇ ਰਹੇ ਹੋI ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਦੀ ਜੇਲ ਵਿੱਚ ਕਾਗਜ਼ ਤੇ  ਕਲਮ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀ ਕਰਵਾਏ ਸਗੋਂ ਮੰਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ  ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ  , ਪਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ  ਮਾਚਿਸ ਦੀਆ ਬੁਝੀਆ ਹੋਈਆ ਤੀਲਾਂ ਤੇ ਇਤ ਦੇ ਰੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਲਮ ਬਣਾ ਕੇ  ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ ਮਿਸਰੇ ਕੈਦਗਾਹ ਦੀਆੰ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਲਿੱਖਦੇ ਰਹੇ  ।
“ਕਿਤਨਾ ਹੈ ਬਦਨਸੀਬ ਜਫਰ ਦਫ਼ਨ ਕੇ ਲਿਏ,
ਦੋ ਗਜ ਜ਼ਮੀਨ ਭੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਕੂਏ-ਯਾਰ ਮੇਂ।।

 ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀI ਸ਼ਾਹ ਜਮਾਨੀ ਬੇਗਮ ਅਖੋਂ ਅੰਨੀ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ  ਤੇ ਡਿਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੁਨਿਆ ਤੋਂ  ਚਲੀ ਗਈ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸ਼ਾਹ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਰੰਗੂਨ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈI ਜ਼ੀਨਤ ਬੇਗਮ ਇੱਕਲੀ ਰਹਿ ਗਈ ਤੇ ਨਸ਼ੇ (ਅਫੀਮ) ਦੀ ਆਦੀ  ਹੋਕੇ  1886 ਵਿਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ I ਮਿਰਜ਼ਾ ਜਵਾਨ ਬੱਖਤ 42 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿਲ ਦੇ ਦੋਰੇ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ I ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ  ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ  ਦਾ ਦਿਲ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਤੜਫ਼ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਰੰਗੂਨ ਵਿਚ ਉਸਦਾ  ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਜਲਵਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾI i ਮਰਨੇ ਵਕ਼ਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਇੱਛਾ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ  ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਏ ਜੋ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ i ਆਪਣੀ ਕਬਰ ਵਾਸਤੇ 2 ਗਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਉਹ ਸਹਿਕਦੇ ਸਹਿਕਦੇ  ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਿਆ I

ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਵੀ  ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆ ਬੁੱਢੀਆ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵੀਰਾਨਗੀ ਵਸਦੀ ਸੀ, ਅਨਭੋਲ ਬਚਪਨ ਤੋਂ  ਹੀ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਤੇ ਸਲਤਨਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾ ਤੇ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬੇ,  ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ, ਪੁਤਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ,ਖਾਨਦਾਨ ਦਾ ਬਿਖਰਨਾ , ਅਤੇ  ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਸਮਾਂ ਜੋ ਐਸੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਗੁਜਾਰਿਆ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਠੰਡਾਪਨ ਤੇ ਦਰਦ ਬਣਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਠਹਿਰ ਗਿਆ । ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਤੇ ਬਹਾਦੁਰ ਸ਼ਾਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਏਸੇ ਪਾਤਰ ਹਨ ਜ਼ਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵਕਤ ਨੇ ਜੇ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਵੀ ਵਫਾ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ। ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜੇਬ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰਵਾਇਆਂ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਡੁੱਬਦੇ ਹੋਏ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਜਫਰ ਸਿਆਸੀ ਜੋੜ-ਤੋੜ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਫੰਦੇ ਵਿੱਚ ਐਸੇ  ਫਸੇ ਕਿ ਸਾਰੀ ਓੁਮਰ ਆਪਣੀਆ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਰਾਗਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾਂ  ਨਿਕਲ ਸਕੇ।

ਕਹ ਦੋ ਇਨ ਹਸਰਤੋਂ ਸੇ ਕਹੀਂ ਔਰ ਜਾ ਬਸੇਂ,
ਇਤਨੀਜਗਹ ਕਹਾਂ ਹੈ ਦਿਲ ਏ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਮੇਂ।

4 ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਉਹ ੧੮੬੨ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬੇਕਸੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ ਗਇਆ । ਇਵ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤ-ਰਸੀਆਵਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ , ਅਤੇ ਕੀਲਣ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਦੁਨਿਆ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਹੈ I ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਬਲਿਕ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜਾਂ  ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਲੈ ਆਈ  : ਹਿੰਦੀਓ ਮੇਂ ਬੂ ਰਹੇਗੀ ਜਬ ਤਲਕ ਈਮਾਨ ਕੀ, ਤਖ਼ਤ-ਏ-ਲੰਦਨ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗੀ ਤੇਗ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬੋਲ ਆਖਰ ਸੱਚ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਤ ਇਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਸਾਹ ਅਤੇ ਕਫਨ ਦਫਨ ਦੀ ਰਸਮ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਨ  ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈ ਕੇ 7 ਨਵੰਬਰ 1862 ਨੂੰ 87 ਵਰ੍ਹੇ ਭੋਗ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਇਸ ਫ਼ਾਨੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ।  ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ  ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ  ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਤਾਮ -ਝਾਮ ਨਾ ਦਿਤਾ ਗਿਆ  I ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਖਬਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤਕ  ਉਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦਾ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਹੁੰਦੇ ਸੀ I ਇਸ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਨੂੰ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਰੰਗੂਨ ਦੇ ਸ਼ਵੇਡਾਗੋਨ ਪੈਗੋਡਾ ਦੇ ਨੇੜੇ

ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਰ ਵਜੇ  ਉਸੇ  ਕੋਠੜੀ  ਦੇ ਪਿਛੇ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀI ਕਬਰ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਬਾਂਸ ਦੀ ਬਾੜ ਲਗਾ ਦਿਤੀ ਗਈ , ਕੁਝ ਦਿਨਾ ਬਾਅਦ ਕਬਰ ਤੇ ਘਾਹ ਉਗਣ ਕਰਕੇ ਕਬਰ ਦਾ ਨਾਮੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਟ ਗਿਆI ਜਦੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਟੀਮ ਰੰਗੂਨ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀ ਕਬਰ ਨੂੰ ਢੂਂਢ ਨਾ ਪਾਏi ਜਦ ਅੰਗਰੇਜਾਂ   ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸਾਮਣੇ ਆਈ ਤਾਂ 1907 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਸੁਧਾਰੀ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਪਥਰ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰੇਲਿੰਗ ਲਗਵਾ ਦਿਤੀ ਤੇ ਲਿਖਵਾ ਦਿਤਾ -“Bahadur Shah-The King of Delhi and his wife are buried near the stone” ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗਲ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਲ ਕੁ ਪਿਛੋਂ ਮਜਦੂਰ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਸ ਜਗਾ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਖੁਦਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਕੱਬਰ ਉਸ ਜਗਾ ਤੋਂ 25 ਫੁਟ ਦੂਰ ਮਿਲੀI ਉਸਤੋਂ ਬਾਦ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਬਰ ਤੇ ਸ਼ਰਾਇਨ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਅਜਕਲ ਟਰਸਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈIਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾ ਦੇ ਦਫਨ ਸਥਲ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈI ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ , ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਸੜਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਹੈ I ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਿਕਟੋਰਿਆ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਪਾਰਕ ਰਖ ਦਿਤਾ ਹੈIਸਮੇ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਰੰਗੂਨ ਵਿਚੋ ਕਢ ਕੇ ਦਿਲੀ ਦੀ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਏ ਜੋ ਹਿੰਦੁਤਾਨ ਦੇ ਆਖਰੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਕਸਕ ਸੀ  II ਪਰ ਰੱਬ ਦਾ ਕੀ ਭਾਣਾ ਹੈ ਇਹ ਮੰਗ  ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ  ਵਿਚੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀI

                       ਵਾਹਿਗੁਰੁ ਜੀ ਕਾ ਖਾਲਸਾ ਵਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿ ਫਤਹਿ

Print Friendly, PDF & Email

Nirmal Anand

16 comments

  • I have to express appreciation to this writer for bailing me out of such a situation. As a result of checking through the online world and seeing methods that were not beneficial, I was thinking my entire life was done. Living without the approaches to the issues you have sorted out as a result of this posting is a critical case, and the ones that would have in a wrong way damaged my career if I had not come across your blog. Your own capability and kindness in taking care of all the things was tremendous. I don’t know what I would have done if I had not come upon such a stuff like this. I can also now look ahead to my future. Thanks so much for your professional and effective help. I won’t hesitate to suggest your blog post to anybody who would like tips about this topic.

  • I must show my thanks to the writer just for bailing me out of such a matter. After looking out through the online world and finding strategies which are not helpful, I was thinking my entire life was gone. Being alive without the presence of strategies to the issues you’ve sorted out through the article content is a critical case, and the ones which may have in a negative way affected my entire career if I had not noticed your blog post. Your good knowledge and kindness in controlling almost everything was useful. I am not sure what I would’ve done if I had not encountered such a point like this. I am able to at this point look forward to my future. Thanks very much for this expert and result oriented guide. I will not be reluctant to suggest your web page to anyone who wants and needs tips on this situation.

  • I and also my guys happened to be looking at the good solutions from the website then instantly got an awful suspicion I had not thanked the web blog owner for those secrets. Those boys were definitely absolutely very interested to study all of them and already have in actuality been making the most of those things. Thanks for being indeed thoughtful and also for settling on such quality useful guides most people are really needing to understand about. Our own honest apologies for not expressing gratitude to earlier.

  • I must voice my gratitude for your kind-heartedness for those people that really want help with this important issue. Your special dedication to passing the message all around turned out to be quite beneficial and has always permitted workers just like me to arrive at their dreams. Your new interesting key points entails a whole lot to me and further more to my office colleagues. Thanks a lot; from everyone of us.

  • I would like to point out my appreciation for your kindness in support of visitors who have the need for help on this important concern. Your very own commitment to getting the solution all over came to be exceedingly significant and has surely made workers much like me to get to their endeavors. This useful help signifies a lot a person like me and extremely more to my peers. With thanks; from everyone of us.

  • My husband and i felt fortunate Michael could do his studies because of the ideas he discovered from your web site. It is now and again perplexing to simply be giving out thoughts that many some other people could have been trying to sell. We know we have you to be grateful to for that. All the illustrations you have made, the easy web site menu, the friendships your site make it possible to engender – it is all remarkable, and it’s really making our son in addition to the family know that the situation is interesting, which is pretty vital. Many thanks for everything!

  • I would like to show my thanks to this writer for rescuing me from this particular incident. As a result of exploring through the the web and finding advice which are not productive, I assumed my entire life was done. Living devoid of the strategies to the difficulties you’ve fixed through your report is a critical case, as well as the kind that could have adversely damaged my entire career if I hadn’t encountered your web site. Your own personal training and kindness in handling everything was valuable. I am not sure what I would’ve done if I hadn’t come upon such a thing like this. It’s possible to now relish my future. Thanks a lot very much for the impressive and sensible guide. I won’t be reluctant to suggest your site to any individual who needs to have recommendations about this subject.

  • Thank you so much for giving everyone a very marvellous possiblity to read from this blog. It’s always so terrific and also full of fun for me and my office peers to search your web site minimum thrice per week to study the new items you have. And definitely, I’m at all times impressed concerning the amazing tricks you serve. Some 3 ideas in this post are undoubtedly the best I have ever had.

  • I intended to draft you a little remark just to thank you so much yet again just for the stunning thoughts you’ve shared on this website. It’s so pretty open-handed of people like you to deliver easily what exactly many of us could have supplied as an e-book to end up making some cash for themselves, especially seeing that you could have done it if you considered necessary. Those good ideas likewise acted like the good way to be certain that the rest have similar dreams just like my own to learn a lot more pertaining to this issue. I’m certain there are millions of more pleasurable times ahead for folks who browse through your blog post.

  • My wife and i ended up being quite fulfilled that Jordan managed to carry out his analysis via the precious recommendations he grabbed from your own web pages. It’s not at all simplistic just to happen to be giving away tips and hints which often some other people have been trying to sell. And now we keep in mind we have got the website owner to thank because of that. Those illustrations you’ve made, the easy web site navigation, the relationships you can give support to engender – it is many excellent, and it’s letting our son in addition to our family feel that the subject is entertaining, which is highly essential. Thanks for all the pieces!

  • My spouse and i got really lucky that Edward could conclude his reports while using the precious recommendations he had from your very own blog. It’s not at all simplistic to simply happen to be giving for free information many others may have been making money from. Therefore we fully grasp we have the website owner to appreciate for this. Most of the illustrations you’ve made, the easy site menu, the relationships you make it easier to foster – it is all great, and it is aiding our son and us understand that topic is thrilling, which is certainly rather pressing. Many thanks for the whole thing!

  • I and my buddies happened to be studying the best information and facts located on your web page while instantly got a terrible feeling I never expressed respect to the site owner for those secrets. Most of the boys are already absolutely passionate to read through them and already have sincerely been enjoying these things. I appreciate you for indeed being considerably kind and also for picking some brilliant guides most people are really eager to learn about. Our sincere regret for not saying thanks to sooner.

  • Thanks so much for giving everyone an extremely superb possiblity to check tips from this blog. It’s usually very ideal and also full of a great time for me and my office peers to search the blog minimum 3 times every week to read the fresh issues you have got. And definitely, I am just at all times contented with all the remarkable pointers served by you. Certain 4 points on this page are in reality the very best I have ever had.

  • My wife and i got really delighted when Raymond managed to do his web research while using the precious recommendations he made out of the blog. It’s not at all simplistic just to possibly be giving out instructions which many others might have been trying to sell. So we do know we have you to give thanks to because of that. The explanations you’ve made, the simple site navigation, the friendships you make it easier to foster – it’s got all amazing, and it’s leading our son and us do think the concept is awesome, and that is incredibly serious. Thank you for all!

  • Needed to send you a bit of note in order to say thank you the moment again for your personal incredible tactics you have shared here. This has been simply wonderfully open-handed of people like you to give unreservedly exactly what a number of people would’ve supplied for an e book to generate some profit for their own end, mostly since you could possibly have tried it in case you considered necessary. Those creative ideas likewise acted like a great way to fully grasp some people have the same interest just like my very own to figure out good deal more on the subject of this problem. I am certain there are millions of more fun opportunities in the future for individuals who look over your blog.

Translate »